Chemours-vlek: wat je luchtmeter niet ziet

Woensdagochtend, Dordrecht. Aan de Bamendaweg meet het RIVM-station om zes uur 17,2 microgram fijnstof PM10 per kubieke meter, ruim onder de WHO-daggrens van 45. Een prima ochtend om te luchten. Een paar kilometer verderop, aan de Baanhoekweg, ligt onder het terrein van Chemours een plas van 2,7 miljoen kubieke meter grondwater vol pfas. Ruim duizend olympische zwembaden, veertien tot negenentwintig meter diep. En geen enkele meter in de stad, niet die van het RIVM en niet die op jouw vensterbank, die er iets van ziet.

Dat is de kern van wat het AD vanochtend meldt. De Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid heeft namens de gemeente Dordrecht ingestemd met het saneringsplan van Chemours en noemt de vervuiling volgens de krant officieel “ernstig” en iets dat “met spoed moet worden aangepakt”. De cijfers uit die beschikking: ongeveer 179.000 vierkante meter, een laag van gemiddeld 15 meter dik, circa 2.685.000 kubieke meter water. Behalve pfoa zit er ook TFA in. Zonder maatregelen stroomt er elk jaar meer dan 1.000 kubieke meter verontreinigd grondwater weg. De beschikking zelf stond vanochtend nog niet online bij pfasinfo.nl, wel het traject ernaartoe: ontwerpbesluit op 17 juni, definitief besluit aangekondigd voor september. Dat is dus dit.

Saneren betekent hier: laten zitten en bewaken

Het woord saneren wekt de indruk dat er iets wordt opgeruimd. Dat gebeurt niet, en het AD zegt dat netjes hardop. De pfas zitten te diep, er staan fabrieken en leidingen bovenop, en de klei- en veenlagen laten zich volgens de deskundigen slecht schoonspoelen. Het plan is het water op zijn plaats houden. Sinds 1994 draait daarvoor een oppompsysteem dat ooit voor freonen en chloorverbindingen is gebouwd; volgens de gemeente en Evides bleek in 2005 al “dat er toch verontreinigd grondwater heeft kunnen ontsnappen”. Nu, twintig jaar later, is de conclusie opnieuw dat niet zeker is of het systeem alles binnenhoudt. Chemours moet dat onderzoeken en het systeem zo nodig uitbreiden. Aan de zuidoostkant van het terrein weet niemand waar de grens van de vlek ligt.

Dit is een beheersbesluit dat als sanering wordt verkocht, en dat mag best gewoon gezegd worden. Een vervuiling die sinds 2005 bij de overheid bekend is, in 2026 “ernstig en spoedeisend” noemen, en dan als maatregel “meer onderzoek” opschrijven, dat is het tempo van dit dossier in één beschikking samengevat.

Waarom je drinkwater hier voorlopig niets van merkt

Tegelijk is eerlijk ook: die 2,7 miljoen kuub klinkt als een ramp die morgen uit de kraan komt, en dat is hij niet. Volgens de beschikking is er voor omwonenden nu geen direct gezondheidsgevaar, omdat de stoffen diep zitten en niemand ermee in aanraking komt. De pluim beweegt volgens de gemeente “waarschijnlijk heel langzaam” richting de grondwaterwinning bij Jeugddorp, en het duurt “nog minstens 120-500 jaar” voor hij daar in de buurt komt. Dordrecht en Evides hebben daarvoor sinds dit jaar een meetsysteem in het diepe grondwater, met een overeenkomst voor dertig jaar.

De norm waar je dat water tegenaan legt is wel verschoven. Wettelijk mag Nederlands drinkwater volgens het RIVM 100 nanogram per liter bevatten voor twintig pfas samen, en daar voldoet het aan. Maar het RIVM adviseert sinds de nieuwe gezondheidskundige kennis 4,4 nanogram per liter, uitgedrukt als pfoa-equivalenten. Dat is een factor 23 strenger dan de wet. Drinkwater uit oppervlaktewater zit volgens de Inspectie Leefomgeving en Transport vaak boven die richtwaarde, vooral door TFA. Dat rapport verscheen dinsdag, één dag voor de Chemours-beschikking, en rekent voor dat alleen al pfas-houdende bestrijdingsmiddelen jaarlijks minstens 21.000 kilo TFA in het milieu brengen. Chemours is in dat plaatje één bron van velen. Dat maakt de vlek onder Dordrecht niet kleiner, wel minder uniek.

Het RIVM-station in Dordrecht meet vier stoffen, pfas zit er niet bij

Hier komt het deel dat ons vak raakt. Op onze pagina met de luchtkwaliteit in Dordrecht zie je elk uur de metingen van station Dordrecht-Bamendaweg. Dat station meet volgens de Luchtmeetnet-API precies vier dingen: stikstofmonoxide, stikstofdioxide, ozon en fijnstof PM10. Zelfs geen PM2,5, laat staan pfas. Het burgermeetnet Samen Meten van het RIVM heeft pfas niet eens als keuze in het menu. En het RIVM zelf heeft nooit doorlopend pfas in de Dordtse lucht gemeten. Wat er ligt zijn berekeningen: in 2016 rekende het RIVM met een pfoa-uitstoot van 5.000 kilo per jaar in de jaren 1992-1997 en concludeerde dat binnen een cirkel van 750 meter rond de fabriek de grenswaarde in twee van de drie scenario’s werd overschreden. In december 2016 berekende het voor GenX een concentratie van 15 nanogram per kubieke meter bij de dichtstbijzijnde woningen, bijna vijf keer onder de grenswaarde van 73. Berekend, niet gemeten.

Waarom niet gewoon meten? Omdat pfas in lucht geen sensor heeft. Fijnstof tel je met een laser, CO2 met een ndir sensor, vluchtige stoffen met een tvoc meter. Voor pfas bestaat alleen de labroute: de Amerikaanse EPA beschrijft in methode OTM-50 hoe je lucht in gepassiveerde roestvrijstalen canisters vangt en daarna met massaspectrometrie uitleest. Dat is geen kastje van 150 euro, dat is een laboratorium.

Een luchtmeter kopen tegen Chemours is weggegooid geld

Wij verkopen luchtmeters, dus dit is tegen ons eigen belang in: als je in Sliedrecht of Dordrecht woont en je overweegt een meter omdat je je zorgen maakt over de fabriek, koop hem dan niet daarvoor. Een fijnstof-sensor ziet stofdeeltjes, geen fluorverbindingen. Een TVOC-sensor slaat uit op je schoonmaakmiddel en je nieuwe bank, en zwijgt over TFA. Wie je vertelt dat zijn meter “luchtvervuiling van Chemours” oppikt, verkoopt je een gevoel. De enige pfas-cijfers die er over deze regio bestaan komen uit losse onderzoeken: moestuinen, eieren van hobbykippen, bloed van omwonenden, en het TFA-onderzoek van december, waarin de omgevingsdienst schrijft dat Chemours TFA “al langere tijd uitstoot naar lucht en oppervlaktewater” maar dat de gemeten waarden “vergelijkbaar zijn met andere delen van Nederland en Europa”. Ook dat is geen luchtmeting, het is grond en water.

Waar een meter wél voor is: het deel van de lucht dat je zelf in de hand hebt. Ventileren op CO2, stoken en koken op fijnstof, vocht tegen schimmel. Dat is waar een luchtkwaliteitsmeter winkel voor bestaat, en dat is een ander probleem dan wat er veertien meter onder de Baanhoekweg zit. Die twee door elkaar halen is precies de verwarring die we niet willen.

Lees het pfas-getal van je waterbedrijf naast 4,4, niet naast 100

Eén ding dat je vandaag kunt doen, waar je ook woont: zoek op de site van je drinkwaterbedrijf de pfas-waarde van jouw water op. Staat hij er niet, dan bel of mail je en vraag je om het getal voor jouw wijk. Leg het getal niet naast de wettelijke 100 nanogram per liter, want daar zit iedereen onder. Leg het naast de 4,4 van het RIVM. Zit je erboven, dan weet je in elk geval waar je aan toe bent, en dan is de vraag aan je waterbedrijf wat ze eraan doen een stuk scherper dan “is het veilig”. Zestig procent van het Nederlandse drinkwater komt uit grondwater; dat zit doorgaans lager dan rivierwater. Voor Dordrecht is dat een geruststelling en tegelijk precies de reden dat die pluim onder Chemours ertoe doet.

Komt de beschikking zelf nog online?

Het volgende moment dat telt is niet de sanering, want die is er niet. Het is het aanvullende onderzoek dat Chemours nu moet doen naar de zuidoostgrens van de vlek en naar de vraag of de pompen alles vangen. Pas als dat rapport bij de omgevingsdienst ligt, wordt duidelijk of “op zijn plaats houden” een plan is of een hoop. Tot die tijd blijft het officiële cijfer 2.685.000 kubieke meter, met een asterisk erachter die “mogelijk groter” zegt. De beschikking van vandaag stond vanochtend nog nergens online; zodra hij op pfasinfo.nl of ozhz.nl verschijnt, komt hij hier onderaan te staan. De luchtkwaliteit in Nederland per plaats blijft intussen uur na uur bijgewerkt, en ook daar blijft pfas de stof die er niet in staat.